Cá leo

Nguồn: Ngày ngày viết chữ

|| Nước không chưn sao kêu nước đứng,
Cá không giò sao gọi cá leo?
Ghe không tay sao kêu ghe vạch,
Bánh không cẳng sao gọi bánh bò? – Ca dao ||
★ Phần 2: Cá leo ★

Giáo sư Nguyễn Đức Dân, trong quyển “Nỗi oan thì, là, mà” có viết: “Tên gọi cá leo cũng chẳng liên quan gì tới động từ leo trèo cả. Cá leo là tiếng Nam mà tiếng Bắc gọi là cá nheo.” Cá nheo, hay cá leo, là một loại cá da trơn, đầu bẹp, miệng rộng, có râu dài.

Trong tiếng Nam và tiếng Bắc, có rất nhiều từ đồng nghĩa mà cách phát âm chỉ khác ở cặp phụ âm đầu /l/ và /nh/. Ví dụ:
– lời ~ nhời
– lầm ~ nhầm
– lớn ~ nhớn
– lài ~ nhài (tên hoa)
– lanh ~ nhanh
– lờn ~ nhờn
– lú – nhú
– lọ ~ nhọ
– lem – nhem
– lặt – nhặt (lặt rau/nhặt rau)

Đây cũng là quy luật của cách gọi cá leo/cá nheo. Về chuyện vì sao gọi giống cá này là cá nheo mà không gọi bằng tên nào khác thì thực lòng mình cũng không rõ. Trong cách đặt tên cho sự vật hiện tượng, có nhiều tên gọi thì có lý do, có nhiều tên khác thì không, đặt rất tuỳ ý, trong ngôn ngữ học gọi tính tuỳ ý này là tính võ đoán của ngôn ngữ (arbitrary). Thầy Nguyễn Đức Dân viết: “Chẳng thể giải thích vì sao lại gọi là cá bột, cá bơn, cá thờn bơn, cá chát, cá chép, cá mè, cá mó… Cũng chẳng thể giải thích vì sao cùng một loại cá mà người Nam gọi là cá lóc còn Bắc gọi là cá quả…”.

(Ở đây phải mở ngoặc nói thêm một chút, mình độ là trong các loại cá thầy Dân kể ở trên, cũng có thể giải thích một vài tên cá, ví như cá bột là con cá ấu trùng, nhỏ xíu lúc nhúc nên kêu cá bột chăng? Mà mình cũng không chắc cá bột thầy Dân nhắc là cá ấu trùng hay còn giống cá nào khác. Nên mọi người đọc thì hiểu đại khái là có nhiều tên gọi cũng không rõ ràng vì sao mà gọi như vậy thôi, đừng bắt bẻ quá nghen.)

Nhưng mà cũng có nhiều tên gọi đặt sao là có lý do của nó. Ví như tên gọi cá linh trong câu ca dao:
“Con mèo không rách sao kêu mèo vá,
Con cá không thờ sao gọi cá linh?”
“Tương truyền rằng”, thầy Nguyễn Đức Dân viết “Nguyễn Ánh đã đặt tên cho loài cá nước ngọt cùng họ với cá chép cỡ nhỏ, thân dẹp, trông tựa cá mè con là cá linh. Nguồn gốc của tên gọi này như sau: Vào những năm còn bôn ba, khi từ Vàm Nao định ra sông lớn, thấy loại cá này nhảy lên thuyền. Theo tín ngưỡng dân gian, tục ngữ chim sa cá nhảy báo điềm dữ, nên ông không đi nữa và nhờ đó mà thoát được trận phục kích của quân nhà Tây Sơn. Để tri ân loài cá này ông gọi là cá linh.”

Ò, nói dài dòng làm vậy, chứ hỏi mọi người, cách gọi cá nheo với cờ đuôi nheo có liên quan gì nhau không?
———–
#chuyệnchữchuyệnnghĩa
Photo by Milos Prelevic on Unsplash